1. Xuất phát điểm của khu thương mại trung tâm

1.1. Khu đầm lầy xập xệ Bồ Rệt

Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, giữa thành phố Sài Gòn là một vùng ao hồ, đầm lầy khá rộng, trải dài qua 4 bốn con đường: Némésis (nay là Phó Đức Chính) – Dayot (d’Ayot – Nguyễn Thái Bình) – Boresse (Yersin) – qua đường d’Espagne (Lê Thánh Tôn) một chút; đó chính là khu đầm Bồ-rệt (marais Boresse).

Theo lời miêu tả của một nhà du lịch Pháp thời ấy tả lại rằng: khu Bồ-rệt thuở ấy được chia thành từng xóm nhỏ; chỗ đắp đất cao, chỗ lại trũng ngập nước sâu vài mét; mỗi xóm là một khu nhà sàn mái lá tạm bợ (nói đúng hơn là những căn chòi) đi thông ra đường bằng những tấm ván chấp nối, mà nếu không may trượt chân khi đi qua thì người đó sẽ rơi xuống vũng sình bùn lẫn trong đó là rong rêu và ếch nhái. 

Đời sống ở khu xóm tồi tàn ấy cũng vô cùng phức tạp, ban ngày thì vắng ngắt nhưng ban đêm thì lại nhộn nhịp với đủ hoạt động. Dọc trên đường đất, những hàng ăn hừng hực nhóm lửa để xào nấu đủ loại thức ăn đón khách và tất nhiên những cô đào buôn hương bán phấn cũng tụ về đây để đong đưa câu khách.

Trong mắt chính quyền Pháp ở Sài Gòn thì đây chính là “một ổ hôi thối” làm mất mỹ quan đô thị. Năm 1894, Toàn quyền Đông Dương – ông De Lanessan ký sắc lệnh yêu cầu chính quyền Sài Gòn làm 5 dự án quy hoạch đô thị, trong đó có dựng chợ trung tâm và san lấp lại khu đầm Bồ-rệt. 

Nhưng sau đó ông De Lanessan quay về Pháp nên cũng chẳng ai ngó ngàng đến dự án này, mãi cho đến năm 1907, Thống đốc Nam Kỳ François Pierre Rodier ra nghị định thực hiện dự án. Khu Bồ-rệt được lấp đầy, làm cống ngầm để nước mưa và nước thải chảy ra rạch Bến Nghé.

1.2. Khu thương mại trung tâm

Từ những dự thảo đầu tiên vào năm 1868, trải qua hơn nữa thế kỷ thì ngôi chợ “xứng tầm”  Bến Thành mới được hoàn thành. 

Hội đồng Thành phố (Conseil Municipal) đương thời bắt đầu lên kế hoạch để xây dựng một ngôi chợ mới bằng kim loại thay thế cho khu chợ bằng lá, bởi họ nhận thấy rằng một khu thương mại “xứng tầm” như một phần của một đô thị phát triển, bên cạnh đó còn tránh được việc chợ bị hỏa hoạn. Gói kinh phí ước tính ban đầu là 110.000 franc được thông qua, nhưng trên thực tế quỹ quy hoạch này là càng tăng dần qua các năm nên khiến việc xây dựng bị trì hoãn.

Hội đồng ấn định chọn khu Bồ-rệt để xây chợ, bởi từ khi tuyến đường Canton (nay là Hàm Nghi) được san lấp  1867–1868  thì khu này trở nên tù đọng muỗi mòng mất mỹ quan. Việc xây chợ tại đây còn thay thế cho ngôi Chợ Cũ trên đường Charner chật chội (nay là Nguyễn Huệ) sẽ giúp các khu phố thông thoáng hơn.

Cuối tháng 3-1914,  ba ngày hội tưng bừng “Tân Vương Hội” được tổ chức để khánh thành ngôi chợ rộng 13.000m², đánh dấu một giấc mơ thành hiện thực.

2. Nguồn gốc cái tên chợ Bến Thành

Cái tên “Bến Thành” gắn liền với vị trí của khu chợ, sau khi Nguyễn Vương Nguyễn Phúc Ánh chiếm lại được Gia Định vào năm 1788, ông đã liền cho xây dựng lại thành quách nơi đây. Một trong những mặt thành nằm gần con sông Bến Nghé được nhiều ghe xuồng lui đến, vì ở ngay bến sông và gần thành nên người ta gọi nơi đây là Bến Thành, khu chợ ở cạnh nơi ấy sau này cũng được gọi bằng cái tên Bến Thành.

Ngoài ra ngày xưa, chợ Bến Thành cũng thường được gọi bằng cái tên chợ Mới, bởi ngay từ ban đầu mục đích xây dựng nơi đây là để thay thế cho khu chợ Cũ ở đường Charner, nên khi được khánh thành người dân cũng truyền miệng nhau cái tên chợ Mới để phân biệt với khu chợ cũ.

3. Những điểm độc đáo trong kiến trúc chợ Bến Thành

Chợ Bến Thành được xây dựng cùng thời với nhà hát thành phố, bưu điện, nhưng khác với những công trình trên được chăm chút bằng hệ thống phù điêu thì chợ Bến Thành lại chú trọng vào công năng sử dụng, ban đầu hầu như chợ Bến Thành không có họa tiết trang trí nào. 

Tuy nhiên chợ lại mang đậm nét những khu chợ sơ khai mà Pháp xây dựng tại Việt Nam: vòm không còn dùng gỗ để dựng để tránh trường hợp hỏa hoạn; điểm đặc biệt nhất của chợ là tháp đồng hồ ở cửa Nam, tháp đồng hồ có 3 mặt theo lối kiến trúc Pháp. 

Cho đến năm 1952 thì những bức phù điêu bằng gốm đậm chất dân dã Việt Nam đã được bổ sung giúp kiến trúc nơi đây thêm sinh động. 

Có thể nói chợ Bến Thành là một biểu tượng của sự giao thoa giữa hiện đại và truyền thống, là chứng nhân lịch sử chứng kiến bao thăng trầm của đất nước. Cho đến nay nhà nước vẫn luôn nỗ lực để bảo tồn nơi đây, hay nhiều thương hiệu Việt cũng đưa hình ảnh của chợ lên bao bì. Điển hình có thương hiệu S:kin Heritage đã với sản phẩm sữa rửa mặt Bến Thành với mong muốn truyền tải tình yêu di sản đến người tiêu dùng.